Achtergrondinformatie EC vaccines

University of Oxford (UK) & AstraZeneca (UK)

Dierstudies
Op 13 mei publiceerde de University of Oxford de resultaten van de inenting van rhesus-apen met het vaccin. Vervolgens werden de apen geïnfecteerd met een hoge dosis SARS-CoV-2. Bij deze apen bleek het vaccin in staat de ontwikkeling van longonsteking te voorkomen. Maar de ingeënte apen bleken wel virusdeeltjes te produceren; die werden aangetroffen in de neus. Ook werden er een paar kortademig. Door verschillen in het immuunsysteem kan het zo zijn dat het vaccin in mensen wel complete immuniteit zal veroorzaken, maar zeker is dit niet. Daarnaast kan de hoge virusdosis debet zijn aan de onvolledige bescherming.

Fase 1-2
Met behulp van financiering van de Britse overheid begon de universiteit op 30 april met de fase 1/2 studie waar 1077 vrijwilligers aan deelnamen. Hiervan zijn de resultaten inmiddels gepubliceerd. Eruit bleek dat het vaccin zowel bij één (in 91% van de vrijwilligers) als twee (100%) doses neutraliserende antilichamen opwekte. Ook is gedetailleerd beschreven dat al na een eerste dosis van het vaccin, in mensen tussen de 18 en 55 jaar, een goede antilichaam en T-cel respons wordt geïnduceerd. Daarnaast bleek dat een tweede dosis van het vaccin zorgde voor een betere antilichaam respons. Deze respons was beter indien er een hele dosis werd gegeven als tweede dosis in vergelijking met een halve dosis. Belangrijk hierbij is dat er minder bijwerkingen werden gezien na de tweede vaccinatie in vergelijking met de eerste vaccinatie.

Het vaccin wekt in zowel jongeren als ouderen een goede immuunrespons op. Dit ondanks het feit dat het immuunsysteem van ouderen over het algemeen slechter reageert op vaccins dan dat van jongeren.

67% van de participanten in de studie hadden last van milde bijwerkingen zoals milde tot matige hoofdpijn, spierpijn en een grieperig gevoel. Hiertegen bleek een paracetamol goed te werken. Samengevat zijn de resultaten zeer bemoedigend.

Naast de Britse studie is AstraZeneca ook studies gestart in Zuid-Afrika, India, en Rusland.


Janssen (NL) & Johnson & Johnson (USA)

Dierstudies
Tot op heden heeft Janssen resultaten gepubliceerd van dierstudies met rhesusapen en hamsters. Beide resultaten zijn zeer bemoedigend. Uit de studies bleek namelijk dat slechts één dosis van het vaccin genoeg was om beide diersoorten te beschermen tegen een hoge dosis SARS-CoV-2. Bij de hamsters was het virus nog wel in staat om de longen van de dieren te infecteren, maar waren de symptomen veel milder dan bij hamsters die het vaccin niet vooraf hadden gekregen. Bij de apen werd zelfs geen virus aangetroffen in de longen van gevaccineerde apen, wat bij de dierstudies van AstraZeneca/Oxford wel het geval was. Maar, gezien de verschillende in de studieopzet zijn de resultaten niet 1:1 te vergelijken.

Het vaccin van Janssen/J&J induceerde in alle apen en hamsters een goede hoeveelheid antilichamen, en de meeste ook een goede T-cel respons.

Fase 1-2
Janssen en J&J begonnen op 27 juli met de fase 1-2 klinische studies in de Verenigde Staten en België. Sindsdien zijn daar ook Spanje en Duitsland aan toegevoegd. Ook in Nederland zal binnenkort een fase 2 studie starten.

Op 4 oktober publiceerde J&J tussentijdse data van de fase 1-2 studie. Aan de studie deden in totaal 796 vrijwilligers mee die een of twee doses ontvingen. Uit het artikel blijkt dat een enkele dosis bij bijna alle participanten een neutraliserende antilichaamrespons wist te induceren. Daarnaast induceerde het een sterke T-cel respons. Indien maar een dosis nodig zou zijn om beschermd te zijn, dan is dit een sterk voordeel ten opzichte van de andere vaccins.

61% van de deelnemers van tussen de 18-55 had last van bijwerkingen. Dit was veel lager voor oudere deelnemers van boven de 65, van wie maar 31% bijwerkingen ervoer. De meeste veelvoorkomende bijwerkingen waren spierpijn, vermoeidheid en koorts. Deelnemers die twee doses ontvingen hadden vaker last van bijwerkingen dan zij die er maar één kregen.

In twee gevallen hadden deelnemers last van ernstige bijwerkingen als gevolg van het vaccin (hypertensie en hoge koorts). Interessant genoeg bleken jongeren meer last te hebben van bijwerkingen dan ouderen.

Samenvattend: de eerste klinische data die Janssen/J&J publiceren zijn hoopgevend. Slechts één dosis bleek een goede immuunrespons op te wekken en de hoeveelheid bijwerkingen waren gelijk of lager dan bij de concurrenten. Wel zijn de twee gevallen van ernstige bijwerkingen zorgelijk. Uit de fase 3 studies die momenteel lopen zal blijken hoe vaak ernstige bijwerkingen optreden en of de immuunrespons ook beschermt tegen covid-19. Ook zullen deze studies uitwijzen of één dosis genoeg is, of dat er toch twee nodig zijn om te beschermen tegen covid-19.

Op 13 januari publiceerde J&J de interim-resultaten van de fase 1 en 2 studies. De publicatie beschrijft de veiligheid en de immuunresponse van de vaccinatie in twee verschillende groepen deelnemers; personen tussen de 18 en 55 jaar en personen van 65 jaar en ouder. In de studie werden twee verschillende doses vaccin gebruikt, een lage dosis van 5x1010 viruspartikels en een hoge dosis van 1x1011 viruspartikels. De vaccins werden zowel getest in een enkel dosis als een dubbel doses regime.

Bij de in totaal 805 deelnemers waren de meest voorkomende bijwerkingen na de vaccinatie vermoeidheid, hoofdpijn, spierpijn, koorts en pijn op de plaats van injectie. De klachten waren minder aanwezig in de deelnemers van 65 jaar en ouder en in de deelnemers die een lage dosis vaccin ontvingen. De bijwerkingen werden minder gezien na de tweede vaccinatie. 29 dagen na de eerste vaccinatie werden neutraliserende antilichamen gezien in meer dan 90% van de deelnemers en dit werd zelfs 100% na 57 dagen. Ook bleven deze antilichamen stabiel tot tenminste 71 dagen na de vaccinatie. Een tweede vaccinatie zorgde voor een verdubbeling van de hoeveelheid antilichamen. In de personen tussen de 18 tot 55 jaar werden T-cel responsen gezien in 76 tot 83% van de deelnemers. Dit was met 60 tot 67% iets lager in de deelnemers boven de 65 jaar.


Novavax (US)

Fase 1-2
Op 25 mei begon de fase 1-2 klinische studie van Novavax in Australië. Inmiddels zijn de resultaten ervan gepubliceerd. In de studie waar 131 vrijwilligers aan deelnamen waren drie groepen. De eerste groep kreeg twee doses van het vaccin inclusief adjuvans. De tweede groep twee doses zonder adjuvans, en de derde twee doses placebo.

Alhoewel alle gevaccineerde vrijwilligers neutraliserende antilichamen opwekten bleek het beste resultaat werd behaald te worden bij vrijwilligers die twee doses van het vaccin kregen inclusief adjuvans. Deze groep had op 35 dagen na vaccinatie vier keer meer neutraliserende antilichamen in hun bloed dan personen die op natuurlijke wijze genezen van het virus. Ook induceerde het vaccin een goede T-cel response in de vrijwilligers.

Rond de 70% van de vrijwilligers ervoeren negatieve bijeffecten van het vaccin. De effecten die verscheidene vrijwilligers ondervonden (spierpijn, hoofdpijn, vermoeidheid & spierpijn) waren mild en maar korte duur (minder dan 2 dagen).

Samengevat zijn de resultaten van de fase 1 studie zeer positief. De fase 3 studies zullen uitwijzen of het vaccin in een veel grotere populatie ook daadwerkelijk zo veilig zal blijken, en of de opgewekte immuunrespons zal beschermen tegen covid-19.

Novavax begon op 17 Augustus met een fase 2b studie in Zuid-Afrika. Aan de studie, die gesponsord wordt door CEPI, nemen 4422 vrijwilligers deel, waaronder 245 medisch stabiele HIV-positive patiënten.


Moderna (US)

Dierstudies
Uit gepubliceerde resultaten blijkt dat het vaccin van Moderna goed werkt in (rhesus)-apen. In de studie kregen apen verspreid over twee maanden twee doses van het vaccin. Een maand hierna werden ze geïnfecteerd met het covid-19 virus. Apen die het vaccin hadden gekregen bleken veel minder ziek te worden, en sneller te genezen. Ook werd er een stuk minder virus in de neuzen aangetroffen van gevaccineerde apen, wat erop duidt dat ze minder besmettelijk zijn.

Fase 1-2
In samenwerking met de Amerikaanse overheid begon Moderna al op 16 maart met de eerste klinische studie. Dit kon zo vroeg doordat dierstudies achterwege konden blijven en direct begonnen kon worden met de fase 1 studie. Inmiddels is de fase 1-studie, waaraan 120 vrijwilligers (19-55 jaar) deelnamen afgerond en zijn de resultaten gepubliceerd. 

Uit de gepubliceerde resultaten bleek dat twee vaccinaties met 100 microgram van het vaccin een neutraliserende antilichaam immuunrespons teweegbracht in alle vrijwilligers die het toegediend kregen. Ook induceerde het vaccin een cellulaire T-cel immuunrespons bij vrijwilligers.

Naast twee doses van 100 microgram werd er ook getest met twee doses van 250 microgram. Deze laatste leidde echter tot ernstige bijwerkingen. Een van de vrijwilligers, die ervoor naar het ziekenhuis moest is hierover naarbuiten getreden bij Statnews. Moderna gebruikt voor alle volgende studies de lagere 100 microgram dosis. Deze leidde niet tot serieuze bijeffecten. Vrijwilligers die de 100 microgram dosis toegediend kregen rapporteerden zwakke tot milde vermoeidheid, rillingen, hoofdpijn of spierpijn.

Moderna heeft ook de resultaten gepubliceerd van een fase 1 studie met personen boven de 55. Studies in ouderen zijn belangrijk, omdat vaccins vaak minder effectief zijn in deze leeftijdsgroep. Ook is covid-19 zeer gevaarlijk voor de ouderen. In de studie kregen de vrijwilligers twee doses van 100 microgram toegediend. Dit induceerde een antilichaam respons die twee tot vier keer hoger was dan die in personen die op natuurlijke wijze genezen waren. De bijwerkingen in ouderen waren vergelijkbaar met die van jongere leeftijdsgroepen.

Op 29 september publiceerde Moderna resultaten van een fase 1 studie (40 deelnemers) dat het bedrijf had uitgevoerd met vrijwilligers van ouder dan 56 jaar. Eruit blijkt dat het vaccin bij de oudere vrijwilligers een goede immuunrespons opwerkt. Daarnaast waren de bijwerkingen vergelijkbaar met die van een hoge dosis griepvaccin.

Om erachter te komen hoe lang de bescherming aanhoudt zijn de personen uit de hierboven beschreven studies 90 dagen gevolgd. De resultaten hiervan werden op 3 december gepubliceerd. Hieruit blijkt dat in alle participanten 90 dagen na de tweede dosis nog steeds een hoge hoeveelheid neutraliserende antilichamen aanwezig waren. Neutraliserende antilichamen zijn een signaal, maar geen garantie voor bescherming tegen covid-19.


BioNTech (DE) & Pfizer (USA)

Dierstudies
Recentelijk hebben BioNTech/Pfizer resultaten gepubliceerd van dierstudies in muizen en makaken. Het vaccin induceerde in beide diersoorten zowel neutraliserende antilichamen, als een T-cel respons tegen het covid-19virus.

Na een opzettelijke infectie met SARS-CoV-2 werden er bij de gevaccineerde apen zelfs geen virus aangetroffen in de lagere luchtwegen. Helaas zijn de resultaten moeilijk vergelijkbaar met dierstudies van andere ontwikkelaars, omdat elke studie anders opgezet is.

Fase 1-2
Op 29 april begon de fase 1/2 studie van BioNTech in Duitsland, de eerste klinische studie van een covid-19 vaccin in Europa. BioNTech heeft inmiddels de resultaten ervan gepubliceerd.In de studie kregen vrijwilligers een of twee doses van 10 microgram of 30 microgram. Dit werd getest voor de twee vaccins die BioNTech destijds in ontwikkelde; de zogenaamde b1 en b2 varianten.

Beide vaccins bleken in staat om een goede hoeveelheid neutraliserende antilichamen te induceren in alle vrijwilligers. Bij vrijwilligers tussen de 18-55 jaar was deze antilichaam respons die bij twee doses van 30 microgram minimaal 2,8 keer hoger dan de respons die zichtbaar is bij personen die op natuurlijke wijze van 2019 waren genezen. Bij vrijwilligers tussen de 65-85 jaar was dit minimaal 1,1 keer hoger.

De b2 variant bleek een stuk minder bijwerkingen te veroorzaken dan de b1 variant. Waar 75% van de vrijwilligers (18-55) die de b1 variant kregen last had van bijwerkingen zoals milde koorts of pijn in de injectieplaats, was dit maar 17% voor de b2 variant. Dit was ook zichtbaar in de oudere vrijwilligers, waar er geen een last had van bijwerkingen van het b2 vaccin, in vergelijking met 17% van de ouderen die het b1 variant hadden gekregen.

Samengevat zijn de resultaten uit de fase 1-2 studie van BioNTech en Pfizer zeer hoopgevend. Op basis van de data hebben de twee gekozen om in de fase 2 en 3 studies 30 microgram van de b2 variant te testen, gebruikmakend van een een vaccinatieschema van twee doses.