COVID-19

Door: Thomas Brouwers en Ben van der Zeijst. Redactieraad: Dr. Dimitri Diavatopoulos, Prof. Willem van Eden, Prof. Anke Huckriede en Prof. Gideon Kersten


Laatste update: 02/06/2020. Volgende update: 09/06/2020.

Nieuw deze week:


Op deze website houden we bij aan welke vaccins wordt gewerkt, wat de koplopers zijn en wanneer er voldoende doses vaccins verwacht kunnen worden. Daarnaast geven we achtergrondinformatie over vaccinontwikkeling. De informatie wordt elke dinsdag, of bij een bijzondere gebeurtenis geactualiseerd.

De KNVM (Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Microbiologie) wil als wetenschappelijke organisatie gefundeerde informatie te geven, onafhankelijk en zonder commerciële invloed.

Vragen en opmerkingen over deze site zijn welkom bij covid@knvm.org


​De ontwikkeling van vaccins tegen COVID-19

Inleiding

Het SARS-coronavirus-2 (SARS-CoV-2) heeft zich over alle continenten verspreid. Wereldwijd heeft het virus een enorme belasting op de zorgsystemen gehad, en significante sterfte veroorzaakt. In sommige regio’s waaronder Nederland hebben verregaande maatregelen de verspreiding effectief vertraagd. Echter hebben de maatregelen ook een groot nadelig effect op het dagelijkse leven, zowel op sociaal vlak als op economisch vlak.

De maatregelen worden nu in Nederland en elders (deels) teruggedraaid. Alhoewel dit in Europa tot op heden niet heeft geleid tot een toename in COVID-19 infecties kan dit nog gebeuren. Hierdoor is de hoop gevestigd op een vaccin tegen COVID-19. Het is de enige oplossing waarbij alle maatregelen teruggedraaid kunnen worden zonder negatieve impact op de zorg en sterfte. Op dit moment zijn er tientallen vaccins in ontwikkeling. Maar de vraag die iedereen bezighoudt is wanneer ze beschikbaar komen en voor welke doelgroepen.


Welke vaccins zijn in ontwikkeling? 
De WHO (Wereld Gezondheid Organisatie) houdt dit bij. Op 30 mei 2020 werd er aan 123 vaccinkandidaten gewerkt. tien daarvan worden al in de mens getest. Om hoeveel vaccins het gaat alsook hun type/platform en de fase waarin ze zich bevinden staat weergegeven in Figuur 1.

WHO_Pipeline30-05.PNG
Figuur 1. Pijplijn van COVID-19 vaccins, het type vaccin en de fase van ontwikkeling. Stand van zaken 30 mei 2020.


Hoe verloopt vaccinontwikkeling voor een virusziekte?
Vaccinontwikkeling is een stapsgewijs proces (Figuur 2). De eerste stap is om een vaccin te ontwerpen. Volgens de klassieke methode gebeurt dit op basis van het hele virus, hetzij als levend verzwakt virus, hetzij na een behandeling om het virus te inactiveren. Deze geïnactiveerde vaccins worden hier niet nader besproken. Ze kunnen alleen in productiefaciliteiten worden gemaakt waaruit virussen niet kunnen ontsnappen (BSL-3) en hier bestaan er zeer weinig van.

Een nieuwere methode is om alleen specifieke componenten van het virus te gebruiken. Deze worden gekozen op grond van alle beschikbare gegevens over het virus, het infectieproces en hoe het immuunsysteem bescherming opbouwt.Hierna worden de vaccins getest met behulp van laboratoriumstudies. Als er een diermodel beschikbaar is wordt een veelbelovend vaccin hierin getest. De dieren worden gevaccineerd en daarna besmet met het virus om te zien of ze beschermd zijn.

De volgende stap is het produceren van de eerste hoeveelheid vaccin en het testen hiervan in de mens. Dit zogenaamde klinisch onderzoek verloopt in drie fases. In fase 1 wordt het vaccin getest op veiligheid in enkele tientallen gezonde vrijwilligers. Als de signalen uit deze studie op groen staan volgt fase 2 onderzoek. Dit vindt plaats in een grotere groep mensen uit de later te vaccineren bevolking. Er wordt meer informatie over de veiligheid verzameld. Daarnaast wordt er gekeken of, en hoe het immuunsysteem op het vaccin reageert. Dit om een voorspelling te kunnen maken over de werkzaamheid.

Het echte bewijs voor veiligheid en werkzaamheid komt van fase 3 studies. Hierin wordt in een bevolking waar het virus circuleert het aantal ziektegevallen in gevaccineerde personen (meestal duizenden) vergeleken met dat in mensen die het vaccin niet kregen. Alle resultaten van de klinische studies een de productiemethode van het vaccin worden zorgvuldig vastgelegd en dan aangeboden aan ‘de regulatoire autoriteit’ die beslist of het vaccin toegelaten wordt. Omdat de verschillende stappen na elkaar moeten worden uitgevoerd duurt vaccinontwikkeling lang, in de praktijk tot wel 24 jaar. 

Vaccin_Ontwikkeltraject.png
Figuur 2. De stadia in de ontwikkeling van een vaccin. Onder staat weergegeven wie per fase de studiepopulatie uitmaakt. Van alle vaccinprojecten slaagt uiteindelijk ongeveer een zesde.


Hoe kunnen we vaccinontwikkeling drastisch versnellen?
De uitbraak van SARS in 2003 zorgde ervoor dat we veel bewuster werden van de gevaren van nieuwe virusuitbraken. Er zijn immers honderdduizenden virussen in dieren die mogelijk kunnen overspringen naar de mens met onvoorspelbare gevolgen. Concrete acties bleven echter uit. Die kwamen er pas na de uitbraak van Ebola in West-Afrika in 2013. De WHO ontwikkelde een strategie, maar belangrijker was de oprichting van CEPI (the Coalition of Epidemic Prepardness Innovations). CEPI werd als publiek-privaat partnership opgericht tijdens het World Economic Forum van 2017. Inmiddels wordt CEPI financieel gesteund door een groot aantal landen, sinds kort ook door Nederland, en heeft op dit moment 924 miljoen US$ beschikbaar.

CEPI heeft uit de vele initiatieven om een vaccin te ontwikkelen 8 veelbelovende kandidaten geselecteerd en fondsen beschikbaar gesteld om deze verder te ontwikkelen (CEPI has worked to initiate eight COVID-19 vaccine development projects with CurevacInovio PharmaceuticalsModernaNovavaxThe University of Hong KongThe University of Oxford, The University of Queensland and a consortium led by Institut Pasteur). 

Naast CEPI zijn er ook andere initiatieven om de ontwikkeling van een COVID-19 vaccin te versnellen. Op 3 mei werd onder leiding van EU-lidstaten een initiatief gestart om fondsen te verwerven voor de ontwikkeling van COVID-19 behandelmethodes en vaccins. Daarnaast zal het geld ingezet worden om ervoor te zorgen dat zodra er vaccins zijn, deze ook in armere landen zullen worden ingezet. Op 26 mei stond de teller op 9.5 miljard Euro. De Verenigde Staten spendeert als onderdeel van 'Project Warpspeed' op zijn beurt ook miljarden met als doel om voor het einde van 2020 “honderden miljoenen” vaccins te produceren voor de Amerikaanse bevolking.


Wat is een vaccinplatform?
Een belangrijke innovatie in vaccinontwikkeling, die sterk gesteund wordt door CEPI, is het gebruik van ‘platform technologies’. Het idee achter een vaccinplatform is om dezelfde bouwstenen ‘platforms’ te gebruiken voor meerdere vaccins. Per vaccin is dan het ingebrachte antigeen (het deel van het virus dat bescherming opwekt) de enige variabele. Wanneer de veiligheid van het platform bekend is zal elk volgend vaccin dat gebruik maakt van hetzelfde platform minder veiligheidstoetsen hoeven te ondergaan. Dit zal de ontwikkeling en goedkeuring van het vaccin versnellen.


Waar richten vaccins tegen COVID-19 zich op? Welke platforms worden gebruikt?
De vaccins die het verst in de ontwikkeling zijn gevorderd richten zich op een oppervlakte-eiwit van het virus het, spike eiwit. Dit eiwit speelt een sleutelrol bij het binnendringen van cellen. Het idee is dat antilichamen tegen het spike eiwit dat verhinderen (Zie figuur 3).

Picture_3.png
Figuur 3. Virusneutralisatie door antilichamen. De rode spike eiwitten zijn goed zichtbaar.


Het eiwit, of relevante deel ervan, kan op verschillende manieren worden geproduceerd, zonder dat er met infectieus virus hoeft te worden gewerkt. Hierdoor hoeven de productiefaciliteiten geen BSL-3 certificaat te hebben. Drie van dit soort platformen worden momenteel gebruikt door de koplopers:

  1. Via het adenovirusplatform. Dit is een bewezen technologie die eerder vaccins tegen Ebola opleverde. Dit platform vereist wel grootschalige en dure productiefaciliteiten, die voor een deel nog in aanbouw zijn.
  2. Via DNA-vaccins. Aan deze vaccins wordt al sinds de 90-tiger jaren gewerkt. Ze berusten op de ontdekking dat na inspuiten van DNA, in dit geval coderend voor het spike-eiwit, het eiwit door het menselijk lichaam wordt aangemaakt en daarna het immuunsysteem afweer tegen dit eiwit ontwikkelt. Voordelen zijn korte ontwikkelingstijden en snelle opschaalbare productie. Op dit moment zijn er nog geen DNA-vaccins op de markt.
  3. Via RNA-vaccins. Deze bestaan uit boodschapper RNA dat door het lichaam wordt vertaald naar het antigeen. Een nieuwe, veelbelovende techniek, met vergelijkbare voordelen als DNA-vaccins. Maar er is nog geen RNA-vaccin op de markt.


Wanneer begon de ontwikkeling van het coronavirusvaccin?
Snel na de uitbraak van SARS-CoV-2 werd de genetische code ervan bepaald door Chinese onderzoekers. Deze onderzoekers deelden deze code op 11 januari 2020. Dit wordt gezien als het startsein van vaccinontwikkeling.

Wie zijn de koplopers en hoe ver zijn ze?

01Vaccin_Tijdlijnen01-06-2020.png
Figuur 4: De tijdlijnen van de koplopers in de ontwikkeling van vaccins tegen COVID-19 en de productie daarvan. De tijdlijnen starten op het moment dat China de RNA-volgorde van SARS-CoV-2 deelde op 11 Januari. De vlaggen beschrijven reeds gestarte activiteiten. Vlaggenposten zonder vlag beschrijven wanneer de volgende stappen gepland staan. De geplande data staan eronder vermeld. Laatste update: 2 juni 2020.


Moderna (USA)
Voor de COVID-19 pandemie was het Amerikaanse Moderna al ver met de ontwikkeling van een vaccin tegen een ander coronavirus, MERS. Deze ervaring kon gebruikt worden voor een COVID-19 vaccin. Binnen twee dagen na het publiceren van de genetische sequentie door Chinese onderzoekers had Moderna zijn vaccin, mRNA-1273, ontworpen. Zoals de naam aangeeft is dit een mRNA vaccin. Moderna is van plan twee doses, een eerste dosis en op een later moment een 'booster' per persoon toe te dienen.

In samenwerking met de Amerikaanse overheid begon Moderna al op 16 maart met de eerste klinische studie. Dit kon zo vroeg doordat dierstudies achterwege konden blijven en direct begonnen kon worden met de fase 1 studie. Inmiddels is de fase 1-studie afgerond en zijn de resultaten (deels) gepubliceerd. De resultaten, alhoewel van een te kleine studiepopulatie om harde conclusies uit te trekken, werden positief ontvangen. Op 7 mei werden Moderna’s plannen voor een fase 2 studie goedgekeurd door de FDA. De klinische studie zal binnenkort starten.

Moderna verwacht in in de eerste week van juni te kunnen beginnen met fase 3 klinische studies. Dit is een paar maanden eerder dan eerdere voorspellingen van het bedrijf. Het is onduidelijk of een andere voorspelling, dat het vaccin in de herfst beschikbaar zal komen onder emergency use, ook naar voren wordt geschoven. Onder de zogenaamde emergency status kan een vaccin al voordat het officieel geregistreerd is aan bevolkingsgroepen gegeven worden die een verhoogde kans hebben op infectie. Denk hierbij aan bijvoorbeeld zorgmedewerkers. Zie ook: Wanneer is er een vaccin? Hieronder.

De fase 2 en fase 3 klinische studies kan Moderna uitvoeren in Amerika, waar het al lang actief is. Het is de verwachting dat er deze zomer nog voldoende nieuwe besmettingen zal plaatsvinden om de effectiviteit te kunnen meten.

Moderna verwacht dat zijn COVID-19 vaccin "begin 2021" op de markt zal komen. Alhoewel Moderna verwacht dat het in eerste instantie niet genoeg vaccins zal kunnen produceren om aan de wereldwijde vraag te voldoen verwacht het, in samenwerking met het Zwitserse Lonza, uiteindelijk een miljard vaccins per jaar te kunnen maken. Hiervoor heeft het de Tsjechische vaccinproducent Praha Vaccines overgenomen.


Novavax (USA)
Op 11 mei ontving Novavax 384 miljoen USD van CEPI voor het ontwikkelen van zijn vaccin voor COVID-19, de grootste investering van CEPI ooit. Dit is een belangrijk signaal van vertrouwen en stelt het bedrijf in staat om de ontwikkeling van het vaccin te versnellen. Het vaccin van Novavax is gemaakt op basis van nanoparticle technologie en een saponsine adjuvant. Deze combinatie gebruikt het bedrijf ook in een influenza vaccin dat nu in fase-3 zit. Dit influenza vaccin is goed werkzaam in ouderen, wat ook belangrijk zal zijn voor het COVID-19 vaccin. De combinatie van een bewezen platform en grote investering van CEPI maakt Novavax een van de koplopers in de race naar een vaccin tegen COVID-19.

Op 25 mei begon de fase 1/2 klinische studie van Novavax in Australië. Het bedrijf verwacht de studie uit te bereiden naar meer landen. In juli zullen naar verwachting de eerste resultaten gepubliceerd worden. Novavax heeft nog niet aangegeven wanneer het verwacht dat het vaccin op de markt zal komen.

Met behulp van de investering van CEPI verwacht Novavax in eind 2020 100 miljoen vaccin dosissen te produceren. In 2021 zou dit opgeschaald kunnen worden naar 1 miljard. Hiervoor zal het samenwerken met vaccinproducenten over de hele wereld.


BioNtech (DE)
Het Duitse BioNtech ontwikkelt al langer mRNA vaccins voor zowel kanker als infectieziekten. Deze ervaring wordt nu ingezet voor het ontwikkelen van een vaccin tegen COVID-19. Het bedrijf werkt samen met een van de grootste vaccinontwikkelaars van e wereld, Pfizer. In samenwerking met Pfizer heeft BioNtech vier vaccin kandidaten in ontwikkeling die gebruik maken van twee verschillende mRNA vaccintechnieken.

Op 29 april begon de fase 1/2 studie van BioNtech in Duitsland. Hiermee was het het eerste Europese bedrijf dat een vaccin in de mens test. Inmiddels wordt het vaccin ook in Amerika getest, waar er naar verwachting genoeg nieuwe besmettingen zullen plaatsvinden om effectiviteit te meten. In een interview op 28 mei zei het hoofd van Pfizer, Albert Bourla dat als alles goed gaat en “the stars are alligned” het vaccin al in oktober beschikbaar kan komen. Waarschijnlijk zal dit onder emergency use zijn.

Gebruikmakend van de productiefaciliteiten van Pfizer in Amerika en België en die van BioNtech in Duitsland verwachten de twee voor het einde van 2020 20 miljoen doseringen klaar te hebben voor emergency use. In 2021 zal de productiecapaciteit opschalen naar honderden miljoenen vaccins. Om dit mogelijk te maken heeft Pfizer besloten om een deel van zijn reguliere medicijnproductie uit te besteden.


CanSino Biologics
Het Chinese CanSino Biologics was het eerste bedrijf dat een Ebolavaccin op de markt bracht. Dit was op basis van een welbekend adenovirus platform. Ditzelfde platform gebruikt het bedrijf nu voor een vaccin tegen SARS-CoV-2. Daarnaast werkt het samen met het Canadese Precision NanoSystems aan een mrna vaccin dat overigens nog niet klinisch getest wordt.

In samenwerking met het Chinese Institute of Biotechnology begon CanSino al op 16 maart met een fase 1 klinische studie, een dag na Moderna. Op 22 mei werden de resultaten gepubliceerd in The Lancet. Eruit bleek dat het vaccin bij de helft van de proefpersonen een goede immuunrespons induceerde. Helaas was dit bij de andere helft niet het geval.

Dit komt door het platform dat wordt gebruikt door CanSino Biologics; het adenovirus 5 platform. Hierbij wordt gebruik gemaakt van een verzwakt adenovirus 5, een verkoudheidsvirus waaraan genetisch materiaal van SARS-CoV-2 is toegevoegd. Na injectie lanceert het lichaam een immuunrespons tegen het toegevoegde SARS-CoV-2 materiaal, en veroorzaakt zo immuniteit. De reden dat het in de helft van de proefpersonen niet goed werkte komt waarschijnlijk doordat zij eerder al in contact zijn geweest met het adenovirus 5. De veronderstelling is dat deze mensen hierdoor een immuunrespons kregen tegen het virus zelf, en niet het toegevoegde genetische materiaal van SARS-CoV-2. CanSino had gehoopt dit te overwinnen door een hoge dosis van het vaccin toe te dienen, maar dit ging in de fase I gepaard met hoge koorts als bijwerking. Gezien het feit dat zo’n 70% van de bevolking al immuun is voor adenovirus 5 is dit een grote beperking. Vooral ouderen zijn al vaak in contact geweest ermee, terwijl het vaccin vooral in die doelgroep moet werken.

Op 12 april, begon Cansino als eerste aan fase 2 klinische studies. Hierbij maakt het geen gebruik van de hoge dosis die bij de fase 1 tot hoge koorts leidde. Het vaccin bestaat uit slechts een dosis (dus geen booster dosis nodig).

Omdat er in China te weinig gevallen van COVID-19 zijn om de effectiviteit van een vaccin te meten heeft Cansino Biologics een overeenkomst gesloten met de Canadese overheid om daar klinische studies uit te voeren.


Inovio Pharmaceuticals (USA)
Toen de genetische sequentie van COVID-19 werd gepubliceerd had Inovio Pharmaceuticals al een vaccin in ontwikkeling tegen het andere coronavirus MERS. Gebruikmakend van hetzelfde DNA platform had het bedrijf al binnen drie uur na het ontvangen van de genetische sequentie van SARS-CoV-2 een vaccinkandidaat ontwikkeld. Een record.

Uit een studie die het bedrijf op 20 mei publiceerde in Nature blijkt dat het vaccin bij muizen en cavia’s een sterke T-cell immuunrespons weet te induceren.

Inovio begon al op 6 april met zijn fase 1 studie in Amerika, en verwacht snel een andere te kunnen starten in Zuid-Korea. Het bedrijf heeft al duizenden vaccindoses geproduceerd, en verwacht er voor het einde van het jaar al een miljoen te hebben. Deze kunnen potentieel onder emergency use verdeeld worden.


University of Oxford (UK)
De universiteit van Oxford is de enige academische instelling in het lijstje van meest veelbelovende kandidaten. De snelheid waarmee het nu het COVID-19 vaccin ontwikkelt is te danken aan eerder werk aan een vaccin tegen MERS, maar ook door goede voorbereiding op een pandemie. De universiteit maakt gebruik van een chimpansee adenovirus platform. Deze komt niet in mensen voor en zal daardoor niet dezelfde problemen geven als het adenovirus platform dat CanSino gebruikt.

Op 13 mei publiceerde de University of Oxford de resultaten van de inenting van rhseus apen met het vaccin. Vervolgens werden de apen geïnfecteerd met SARS-CoV-2. Bij deze apen bleek het vaccin in staat de ontwikkeling van pneumoniae te voorkomen. Echter bleken de ingeënte apen wel virusdeeltjes produceren die werden aangetroffen in de neus. Ook werden er een paar kortademig. Door verschillen in het immuunsysteem kan het zo zijn dat het vaccin in mensen wel complete immuniteit zal veroorzaken.

Met behulp van financiering van de Britse overheid begon de universiteit op 30 april met de fase 1/2 studie. begin juni verwacht de universiteit te beginnen met de fase 2/3 klinische studies. Hiervoor begon het op 22 mei met het rekruteren van de grote hoeveelheid (10260) proefpersonen. De grote afname in infecties in Groot-Brittannië kan ervoor zorgen dat niet genoeg proefpersonen in de studie in contact komen met SARS-CoV-2. In dat geval kan de studie dan niet aantonen dat het vaccin effectief is. Adrian Hill, een van de leiders van het project schat de kans dat er niet genoeg infecties plaatsvinden op rond de 50%.

Astrazeneca heeft aangegeven dat het, in samenwerking met verschillende vaccinproducenten de capaciteiten heeft om in 2021 meer dan een miljard vaccins te produceren. Dit zou significant kunnen opschalen als de plannen van een samenwerking met het Serum Institute of India doorgaan. Het Serum Institute of India is de grootste vaccinproducent ter wereld en gaf eerder aan het vaccin te willen produceren. Om de prijs van de vaccins laag genoeg te houden voor opkomende landen is Astrazeneca in gesprekken met CEPI, Gavi the Vaccine Alliance en de World Health Organisation (WHO).


Janssen (NL) & Johnson & Johnson (USA)
Het in Nederland gevestigde Janssen, dat onderdeel is van farmaceut Johnson & Johnson(J&J) zet groots in op een SARS-CoV-2 vaccin. In samenwerking met de Amerikaanse overheid investeert J&J meer dan een miljard USD. Het bedrijf maakt gebruik van zijn adenovirus-26 platform waarmee het eerder succesvol een vaccin op de markt bracht tegen Ebola. Adenovirus-26 komt niet veel voor in Noord Amerika, en zal daar waarschijnlijk niet hetzelfde probleem krijgen als het vaccin van CanSino Bio. Echter komt ongeveer de helft van de personen waarvoor het vaccin bedoeld is uit Sub-Saraha Afrika en Zuidoost Azië. In deze regio’s zal het vaccin wellicht minder goed werken.

Janssen verwacht in september 2020 de eerste klinische tests uit te voeren met zijn vaccin. Gebruikmakend van de aanzienlijke vaccin productiecapaciteiten van J&J, en in samenwerking met andere producten verwacht het bedrijf op termijn meer dan een miljard vaccins te kunnen produceren. Andere deelnemers in de race naar een vaccin tegen COVID-19 voorspellen eerder hun vaccin op de markt te kunnen brengen. Maar de kans is groot dat niet alle vaccins die nu in ontwikkeling zijn de klinische studies zullen overleven en dat de productie ervan niet groot genoeg zal zijn om aan de wereldwijde vraag te kunnen voldoen. Hierdoor zal er een grote vraag kunnen zijn naar de miljard vaccins van Janssen.


Wanneer komt er een vaccin beschikbaar? 
Als onderdeel van de klinische studies worden verschillende COVID-19 vaccins nu al ingespoten bij vrijwilligers. Echter dit gebeurt op zeer kleine schaal.

Het eerste moment dat vaccins op grote schaal verspreid zullen worden is als overheden een vaccin een zogenaamde emergency status toewijzen. Hierbij kan het vaccin dan toegediend worden aan bevolkingsgroepen die een verhoogde kans hebben op infectie zoals zorgmedewerkers. De universiteit van Oxford en CanSino Biologics verwachten onder dit regime aankomende september het vaccin al aan miljoenen toe te dienen.

Maar vaccins zullen tijdens de emergency use periode nog niet de uitgebreide fase 3 klinische studies doorlopen hebben die verifiëren dat het veilig en effectief is. Pas als deze uitgevoerd zijn kan een vaccin geregistreerd en toegelaten worden op de markt. Dit is het moment dat een vaccin beschikbaar komt voor het brede publiek. Verschillende producenten verwachten dat hun vaccin in het begin van 2021 op de markt komt. Overigens moet er steeds rekening gehouden worden met de mogelijkheid van zeldzame bijwerkingen. Bijwerkingen die 1:100.000 voorkomen zullen niet opgemerkt worden in fase 3 studies. Het is daarom zaak na introductie van de vaccinatie bijwerkingen goed te registreren en in een centrale database op te slaan (fase 4 studies).

Een tweede beperking is dat op het moment dat een vaccin op de markt komt, de gehele wereld er toegang tot wil krijgen. Het is niet te verwachten dat de vaccinontwikkelaars direct aan deze vraag kunnen voldoen. Normaliter duurt het meerdere jaren om een vaccinproductiefaciliteit op te zetten. Er zijn projecten opgestart om productie te versnellen, zoals het herinrichten van de productiecapaciteiten van ‘s wereld grootste vaccinproducenten. Ook zijn mRNA en DNA vaccins makkelijker te produceren, alhoewel er hiervoor nog wel grootschalige, gecertificeerde productiefaciliteiten gebouwd moeten worden.

Het is daarom goed als meerdere vaccins de eindstreep halen.


Redactie site
Thomas Brouwers en Ben van der Zeijst redigeren deze site. Ze worden daarin bijgestaan door een redactieraad van vaccinspecialisten (Dr. Dimitri Diavatopoulos, Prof. Willem van Eden, Prof. Anke Huckriede en Prof. Gideon Kersten).

Vragen en opmerkingen over deze site zijn welkom bij covid@knvm.org